Halk Edebiyatı

HALK EDEBİYATI

  • İslamiyet’ten günümüze kadar kesintisiz gelen bir edebiyattır.
  • Halk içinde yetişmiş ozanları icra ettiği bir edebiyattır.
  • Temelinde sözlü bir gelenek vardır.
  • Dili sadedir.
  • Dörtlük ve yarım kafiye esaslıdır.
  • Hece ölçüsü kullanılmıştır.
  • Halkın dertlerini, sevinçlerini, her türlü duygularını işlemektedir.
  • Bu edebiyatı genellikle “aşık”adı verilen sazlarıyla yazdıklarını besteleyip köy köy dolaşan ozanlar icra etmiştir.
  • Koşma, destan, semai, varsağı, mani, ağıt, türkü, bilmece, atasözü, devriye, şathiye, ilahi, deme gibi çeşitli nazım şekilleri vardır.
  • Kendi arasında : “Âşık Anonim, ,Dini-Tasavvufi olmak üzere 3’e ayrılır.

A) ÂŞIK TARZI TÜRK HALK EDEBİYATI

  • İslamiyet’ten önce başlamıştır.
  • Eskiden “kam,baksı” adı verilen ozonlara bu dönemde “AŞIK”adı verilmiştir.
  • Âşıklar şiirlerini bağlama adı verilen sazlarla köy köy dolaşıp söylemiştir.
  • Hece ölçüsü kullanılmıştır.
  • Dili sadedir.
  • Nazım birimi dörtlüktür, yarım kafiye kullanılmıştır.
  • Son dörtlükte şairin mahlası(adı) kullanılır.
  • Şairler şiirlerini “CÖNK” adı verilen defterde toplarlardı.
  • Aşk, ölüm, gurbet, ayrılık konuları sıklıkla ilenmiştir.
  • Coşkulu, lirik bir söylenişi vardır.
  • Koşma, mani, türkü, semai, varsağı destan gibi biçimleri mevcuttur.
  • 17. yüzyıldan sonra divan edebiyatından etkilenmeye başlamıştır.

KOŞMA

  • Aşk, ayrılık, gurbet gibi geniş çerçeveli konuların işlendiği bir türdür.
  • 11’li hece ölçüsüyle yazılır.
  • En az 3 en fazla 6 kıtadan oluşur.
  • Dili sadedir.
  • Kafiye düzeni “abab,cccb,dddb…”şeklindedir.
  • Son dörtlükte şairin mahlası bulunur.
  • Koşmanın konularına göre “güzelleme, koçaklama, ağıt, taşlama”adlı türleri vardır.
  • GÜZELLEME: İnsan ve doğa sevgisinin lirik bir edayla işlendiği koşmalara denir.
  • KOÇAKLAMA: Savaş, yiğitlik, kahramanlık gibi konuları işleyen koşmalara denir.
  • AĞIT:  Ölen kişinin arkasından duyulan acının ve onun iyiliklerinin işlendiği koşmadır.
  • TAŞLAMA: Toplumun veya bireylerin aksayan yönlerini eleştiren koşmalara denir.

VARSAĞI

  • Toros Dağları ve Adana civarında yaşayan “VARSAK” boylarının söyledikleri türkülere denir.
  • Kafiye düzeni koşma gibidir.
  •  4+4 şeklinde 8’li ölçüyle söylenir.
  • “BRE, BEHEY, HEY “ nidaları sıklıkla kullanılmıştır.
  • En az 3 en fazla 5 dörtlüktür.

SEMAİ

  • Özel bir ezgiyle söylenen bir türdür.
  • Kafiye düzeni koşma ile aynıdır.
  • 4 + 4 =8 ‘li ölçüyle yazılır.
  • 3–5 dörtlükten oluşur.

DESTAN

  • 6+5 ‘li hece ölçüsüyle söylenir.
  • Halk edebiyatının en uzun nazım biçimidir.
  • Kendine özgü bir söylenişi vardır.
  • Kafiye düzeni koşma ile aynıdır.
  • Ayaklanma, kıtlık, savaş, hastalık gibi toplumsal konular işlendiği gibi bireysel konuların işlendiği destanlar da vardır.
  • Dörtlük sayısında sınırlama yoktur.

B)  ANONİM TARZI TÜRK HALK EDEBİYATI

  • Halkın ortak ürünüdür.
  • Yüzyıllar süren gelişim gösterir.
  • Hece ölçüsü kullanılmıştır.
  • Halkın yaşamından otaya çıkmıştır.
  • Sözlü ürünlerdir, çok sonraları birileri tarafından yazıya geçirilmişlerdir.
  • Türkü, destan, masal, ninni, bilmece, mani, halk hikâyeleri gibi nazım şekilleri vardır.

TÜRKÜ

  • Belli bir ezgiyle söylenir.
  • 7,8,11,14 ‘li ölçülerle söylenir.
  • Hemen her konuda söylenir.
  • Bölgesel özellik ve ad değişikliğine uğrayabilir.

MANİ

  • “aaxa” şeklinde kafiyelenir.
  • 4+3 şeklinde ölçüsü vardır.
  • İlk iki dizesi ayrık yani hazırlık özelliği taşımaktadır. Asıl mesaj üçüncü dizede verilir.
  • Her konuda söylenebilir.
  • Düz, cinaslı ve artık mani gibi çeşitleri vardır.

NİNNİ

  • Annelerin bebeklerini uyutmak amacıyla belli bir ezgi ile söylediği parçalardır.
  • Çocukların psikolojisi üzerinde etkilidir
  • Manzum özelliktedirler.

BİLMECE

  • Çoğunlukla cevabı içinde saklı bulunan ve düşünceyi geliştirmek amacıyla türetilen soru biçimlerine denir.
  • Güzel vakit geçirmek amacıyla çıkarıldıkları düşünülmektedir.
  • Manzum – mensur şekilleri vardır.

ATASÖZLERİ

  • Yüzyıllar süren tecrübeler sonunda ortaya çıkan özlü sözlerdir.
  • Kelimeleri değiştirilemezler.
  • Aynı konuda birbiriyle çelişen atasözleri olabilir.

C) DİNİ-TASAVVUFİ  (TEKKE)  TÜRK HALK EDEBİYATI

  • Hem hece hem de aruz ölçüsü kullanılmıştır.
  • Eserlerde genellikle Allah sevgisi işlenmiştir.
  • Hem dörtlük hem beyit kullanılmıştır.
  • Dil halkın kullandığı dil olmakla beraber Arapça-Farsça kelimelerde kullanılmıştır.
  • Bu eserleri daha iyi anlayabilmek için belli bir dini bilgiye sahip olmak gerekir.
  • Bu eserlerde dönemin çarpıklıkları da işlenmiştir.
  • Şairler genellikle dini eğitim almışlardır.
  • İlahi, nefes, şathiye, nutuk, devriye, hikmet gibi nazım şekilleri vardır.

İLAHİ

  • Hecenin 7’li-11’li kalıbıyla belli bir ezgiyle söylenen coşkulu şiirlerdir.
  • Allah’ın aşkı ve O’na kavuşma arzusu işlenir.
  • Hem hece hem de aruzla yazılan ilahiler vardır.
  • İlahi’ye Aleviler “Deme”, Bektaşiler “Nefes” Mevleviler “Ayin” adını vermişlerdir.

NUTUK

  • Tekkede tarikata yeni giren müritlere dinin ve tarikatın esaslarını aktarmak için yazılan şiirlere denir.
  • 11’li hece ölçüsü ile yazılır.

ŞATHİYE

  • Dinin bazı inceliklerini alay edermişçesine anlatan şiirlere denir.
  • Birçok şair bu şiirlerden dolayı horlanmış hatta öldürülenler de olmuştur.